Pages Menu
Categories Menu

Most recent articles

Gelezen: Menno van Doorn, Sander Duivestein, Thijs Pepping – Echt Nep

Posted by on aug 16, 2022

Echt Nep (Bot Uitgevers, 2022) van auteurs Menno van Doorn, Sander Duivestein en Thijs Pepping heeft als ondertitel ‘spelen met de realiteit in tijden van AI, deepfakes en de metaverse’. Het is opgehangen aan het beantwoorden van vier vragen: Verdwijnt het verschil tussen ‘echt’ en ‘nep’? Waarom verliezen feiten het van fictie? Hoe worden synthetische media gebruikt om nieuwe verhalen te vertellen? En tot slot Hoe herstellen we onze relatie met de realiteit?

De auteurs stellen dat we post-realiteitswezens zijn: we geven de werkelijkheid altijd zo vorm zodat deze voor ons te behapstukken is. Hierbij introduceren ze het principe van de spelende mens, Homo Ludens. Het spelen met de werkelijkheid maakt het onderscheid tussen nep en echt diffuus, ook omdat de technologie bijdraagt aan het spelen van het spel .

De kracht van verhalen speelt hierin een leidende rol. Dit verklaart bijvoorbeeld ook het ‘succes’ van desinformatie en complottheorieën. Dat technologie ons nu in staat stelt om deze verhalen steeds beter zelf te construeren is onderdeel van de kracht. Oneens ben ik met de auteurs als zij stellen dat we het gevaar hiervan overschatten, omdat de geschiedenis heeft geleerd dat er altijd sprake is van een tegenmacht.

Het is die overtuiging, gecombineerd met de grote opsomming van (economisch) succesvolle voorbeelden binnen het veld van NFT’s, cryptovaluta’s en AI’s, dat ik af en toe afhaakte. Wat is eigenlijk de positie van de auteurs? Zijn het enkel verstokte techoptimisten? Het vermogen om te kunnen spelen is een prachtig uitgangspunt, maar wat betekent dit voor mensen die hiertoe om allerlei redenen niet in staat zijn? Het aanhalen van Marc Andreessen, met diens belofte dat “de metaverse iedereen gelijke kansen biedt om de tekortkomingen van de fysieke realiteit te overwinnen”, omdat “iedereen immers de instrumenten krijg om zijn eigen werkelijkheid en eigen verhaal te creëren” klinkt als een klassiek technologisch-deterministisch uitgangspunt.

Ook op andere plekken in Echt Nep wordt, al dan niet tussen de regels door, de suggestie gewekt dat we er spelenderwijs wel achter komen hoe één ander in zijn werk gaat. De realiteit (…) is natuurlijk ook een andere. De AI-, deepfakes- en metaversetrein dendert door, maar hoe zorgen we ervoor dat iedereen ook kan instappen?

Het aanhalen van George Monbiot, bedenker van het herstelverhaal, is voor mij daarmee de grootste eye-opener van het boek. Hij stelt dat de capaciteit tot samenwerken en goed doen de onderscheidende kracht van mensen is. Wanneer dit het vertrekpunt voor het construeren voor een antwoord op het neoliberalisme is, met als uitgangspunten de commons en waarden als verbondenheid en gemeenschap, is er hoop. En dan niet alleen als antwoord op het economische model, maar vooral op de maatschappelijke implicaties.

nb. Noem het een persoonlijke tic, maar ik wordt altijd ontzettend afgeleid door spatiefouten. Dat maakte het lezen van Echt Nep bij tijd en wijle een opgave, want het aantal spatiefouten in ontstellend hoog. “Op aan sprak”, “fact checking afdelingen”, “hoe zeer”, “samen spannen en samen werken”. Het is maar het het topje van de ijsberg. Een eindredactieslag is een aanrader.

Gelezen: Cees Zweistra – Waarheidszoekers

Posted by on aug 15, 2022

Filosoof Cees Zweistra schreef het tot nadenken stemmende Waarheidszoekers, waarin hij de eigentijdse complotdenkers ontleedt. Kern van zijn betoog is dat we volgens hem leven in een samenleving met absurde trekken. Het beeld dat hij daarbij heeft is een wereld zonder samenhang, waarin mensen op zichzelf worden teruggeworpen. Technologie maakt het in die setting mogelijk om online wel die samenhang te vinden, met het gevaar dat doorgeschoten wordt naar volledig zelfgecreëerde wereldbeelden en complotten. Filterbubbels dragen daarbij nog eens extra bij aan een kleine wereld zonder weerstand.

Dat die ideeën daartoe echter niet beperkt blijven, maar ook in de politiek weerklank vinden, leidt bij Zweistra aan het eind van zijn boek tot de conclusie dat diezelfde politiek, via het onderwijs, aan zet is om actie te ondernemen:

“Zoals rookverslaving geleid heeft tot een zeer streng gezondheidsbeleid, zo moet er beleid komen op het gebruik van online technologieën door jongeren en ouderen. We moeten werken aan een nieuwe etiquette rond het gebruik van online technologie. Op scholen mag er niet worden gerookt, maar in de pauzes zitten de jongeren in het gelid naast elkaar in de gangen, elk in hun eigen online wereld. Die praktijk moet worden uitgebannen. In plaats daarvan moet actief worden geïnvesteerd in onderwijs dat gericht is op het juiste gebruik van technologie, burgerschap en de ontwikkeling van kritisch denkvermogen. Dit pleidooi lijkt onvrij, oubollig en conservatief, maar de beginjaren van internet en online-sociale-media zijn voorbij. Het is tijd voor een volwassen benadering en onderdeel daarvan is dat we ons goed rekenschap geven van de ondermijnende impact van allerhande sociale platforms, games en digitale netwerken. Op dit punt dient de politiek een verantwoordelijkheid te pakken die ze momenteel goeddeels laat liggen.”

Gelezen: Noreena Hertz – De Eenzame Eeuw

Posted by on aug 15, 2022

Wist je dat zich eenzaam voelende mensen 30% meer kans hebben om voortijdig te overlijden als mensen die dat gevoel niet hebben? In De Eenzame Eeuw beschrijft Noreena Hertz nauwgezet en uitermate goed gedocumenteerd (bijna een vierde van het boek betreft bibliografie en bronnen) hoe eenzaamheid een onmiskenbaar schadelijk element van onze samenleving is. Hoewel van alle tijden wordt het in deze tijd versterkt door een combinatie van de groei van technologie – primair via immer aandachtvragende sociale media en de groeiende invloed van (discriminerende) algoritmes en robotisering – en neoliberale besluitvorming. En dit alles natuurlijk nog eens versterkt door de coronapandemie.

Het boek staat daarmee bol van sociale en digitale dilemma’s. Wat vind je bijvoorbeeld van het Zuid-Koreaanse fenomeen ‘mukbang‘, waarbij eenzame mensen via Youtube ‘samen’ eten met disgenoten, waarbij deze laatste kunnen uitgroeien tot veelgevolgde en daarmee goedbetaalde online sterren. Of van stoplichten in trottoirs, omdat we de moeite niet meer nemen om op te kijken van onze mobiele telefoons. Of het voorbeeld van een succesvolle techmedewerker in San Francisco die sinds zijn scheiding zo eenzaam is dat hij tegen betaling gezelschap inhuurt, maar dat maandelijks zoveel kost dat hij besluit om zijn huis op te geven en te gaan wonen in zijn auto. En daarmee het voorbeeld is van een heuse eenzaamheidseconomie, inclusief co-workingspaces die gebruikers een community beloven zonder dat je daarvoor moeite hoeft te doen.

Hertz noemt, naast de rol van technologie, de teloorgang van publieke voorzieningen als één van de grootste oorzaken van deze eenzaamheidscrisis. Daarin schuilt volgens haar daarom ook de kans om de trend mogelijk te keren. Een prijswinnend woningbouwproject in Chicago, waarbij de ontwikkelaars bibliotheekvoorzieningen in hun ontwerp opnamen én realiseerden, is daarvan een mooi voorbeeld. Ook ziet Hertz kansen voor burgerberaden, mede omdat in haar optiek democratie iets is “dat je moet oefenen”. Het is daarmee een warm pleidooi voor de rol die bibliotheek en onderwijs hierin kunnen spelen.

Wat mij betreft een aanrader voor iedereen die zich bezighoudt met burgerschap en digitaalburgerschap.

Gelezen: Russell Muirhead en Nancy L. Rosenblum – A Lot of People are Saying, Mia Bloom en Sophia Moskalenko – Pastels and Pedophiles

Posted by on aug 15, 2022

Als in 2019 ‘heel veel mensen zouden zeggen’ dat op 6 januari 2021 het Capitool in Washington bestormd zou worden zouden Russell Muirhead en Nancy L. Rosenblum, auteurs van A Lot of People are Saying (Princeton University Press, 2019), dat nauwelijks geloven. Dat maakt de wél door hun geschetste rampscenario’s echter niet minder serieus. Door het normaliseren van complotten door Trump lijkt er al grote schade aangericht in het vertrouwen van burgers in politiek en wetenschap. Nog steeds geloven grote groepen kiezers bijvoorbeeld dat er grootschalige stemfraude plaatsvond tijdens de recente Amerikaanse presidentsverkiezingen. Daarmee wordt volgens de auteurs gezaagd aan de poten van het democratisch bestel.

Evenals in Waarheidszoekers van Cees Zweistra wordt ingegaan op het verschil tussen het traditionele en nieuwe complotdenken, waarbij de laatste enkel op ontwrichting van het geloof in politiek en democratische instituties (pers, wetenschap) uit lijkt te zijn. Tezamen met Pastels and Pedophiles (Stanford University Press, 2021) van Mia Bloom en Sophia Moskalenko, dat ingaat op de achtergronden en werking van QAnon, vormt het een mooie tandem. ‘Pastels’ vewijst in dit kader overigens naar de pastelkleuren die passen bij de look and feel van wat Roxane van Iperen treffend beschrijft als wellness-rechts; vrouwelijke influencers die in hun social-mediaposts (soms zonder dat ze het het zelf doorhebben) extreme complotboodschappen verpakken in een pastelkleurige en lieflijke vormgeving. In dit laatste boek heeft de bestorming op het Capitool al wel plaatsgevonden en wordt beschreven hoe QAnon daarin als ultieme vorm van het nieuwe complotdenken een grote rol speelde.

Volgens de auteurs onderscheidt QAnon zich van andere complottheorieën door de diversiteit van complotten (van bloeddrinkende pedofielen tot door Joden bediende ruimtelazers die bosbranden in Californië veroorzaken) en de combinaties daartussen. Het internet met haar filterbubbels én de mogelijkheid om groepen mensen snel te kunnen mobiliseren maakt de effectiviteit tegelijkertijd groter dan bij andere complottheorieën. Daarmee vormt het boek een interessante verdieping van hoe het nieuwe complotdenken zich manifesteert en ook groter is dan alleen een Amerikaans verschijnsel.

Beide titels richten zich weliswaar voornamelijk op de Amerikaanse situatie, maar zeker in Pastels and Pedophiles wordt ook de internationalisering van QAnon beschreven. Als mogelijk verbeteringsperspectief wordt daarin ook het belang van goed mediawijsheidsonderwijs aangehaald, iets waaraan het volgens hen in Amerika ontbreekt.

Gelezen: Tim Verheyden – Het Had Waar Kunnen Zijn, Jaron Harambam – The Truth Is Out There

Posted by on aug 15, 2022

Het grootste gevaar is dat je gelooft dat jij, en alleen jij, weet hoe alles in zijn werk gaat. Alleen complotdenkers weten absoluut zeker hoe de vork in de steel zit”, aldus Tim Verheyden in Het Had Waar Kunnen Zijn (Pelckmans, 2022). Verheyden, journalist bij de VRT, plaatst deze overtuiging naast het ‘koesteren van de onzekerheid’ dat hij ziet als een onmiskenbare eigenschap van journalisten en wetenschappers.

In zijn uiterst leesbare boek, dat af en toe voelt als een serie gebundelde essays, valt vooral op hoe hij voortdurend op zoek is naar evenwicht tussen op het uitgaan van feiten en journalistieke integriteit en het kritisch beschouwen van bijvoorbeeld overheidsbesluiten rondom de corona-aanpak. Zo plaatst hij vraagtekens bij de absolute noodzaak van de invoering van het Corona Safe Ticket en vindt hij dat journalisten vaker hadden moeten zeggen het ook niet allemaal zeker te weten, zeker bij aanvang van de crisis. Hij trekt echter wel een duidelijke lijn tussen op een specifiek terrein deskundige en gewaardeerde wetenschappers en eenieder die ook vindt op een bepaald terrein iets te zeggen te hebben. Het verwijt aan de publieke omroep dat het tegengeluid te weinig een podium krijgt (waarvoor hij best wel ontvankelijk is) is voor Verheyden bijvoorbeeld nog geen reden om beide tegenpolen een debat te laten voeren. Voor Verheyden heeft een wetenschapper meer recht van spreken als het een terrein betreft waarop hij/zij deskundig is.

In The Truth Is Out There (Volt, 2021) krijgen complotdenkers (of, in de woorden van samensteller Jaron Harambam, waarheidszoekers) dat podium wel. In 18 hoofdstukken, elk opgebouwd rondom een bekend complot, wordt de officiële lezing kort door Harambam uiteengezet, volgt dan een biografische tekst van de waarheidszoeker in kwestie en krijgt de waarheidszoeker tot slot zelf het woord. Alle hoofdstukken zijn voorzien van mooie foto’s en illustraties, wat leidt tot een laagdrempelig visueel verhalenboek. Op die manier komen uiteenlopende complottheorieën rondom bijvoorbeeld 9/11, graancirkels, big pharma en natuurlijk corona aan bod. In het boek lopen daarmee wel klassieke complottheorieën en het nieuwe complotdenken door elkaar heen. Verheyden haalt in ‘Het Had Waar Kunnen Zijn’ terecht de New Conspiracism-benadering van Muirhead en Rosenblum aan om het onderscheid tussen beide scherp neer te zetten. In het boek van Harambam wordt dat onderscheid onbesproken gelaten, wat maakt dat je lang niet alle waarheidszoekers serieus kunt nemen.

Pin It on Pinterest

Share This