Pages Menu
Categories Menu

Posted by on feb 6, 2017

Succesvol sluitstuk van een adviestraject bij Biblionet Groningen: opening eLAB Hoogezand

Succesvol sluitstuk van een adviestraject bij Biblionet Groningen: opening eLAB Hoogezand

Afgelopen jaar mocht ik deel uitmaken van een zogenaamde buitenboordmotor (BBM) bij Biblionet Groningen. Op deze manier werkten medewerkers en een aantal externe adviseurs samen aan meerdere innovatiedossiers. De BBM waarin ik participeerde werkte plannen uit voor bibliotheeklabs in de provincie, uitgaand van praktische ervaringen bij Bibliotheek Hoogezand. 

Resultaat was het opleveren van een advies, maar ook de officiële opening van het eLAB (de benaming die Biblionet Groningen koos) van Bibliotheek Hoogezand. Deze vond vanmiddag plaats en collega Erik Hulst, de drijvende lokale kracht, vroeg mij of ik ook iets wilde zeggen tijdens de opening. En hij deed ook een suggestie, namelijk de tekst die ik in december 2012 schreef voor het initiatief 1825 Dagen (een reeks toekomstwensen van een aantal bibliotheekcollega’s). De (licht aangepaste) tekst die ik uitsprak staat hieronder.

Sinds het moment van schrijven is veel gebeurd. Inmiddels kent Nederland talloze bibliotheeklabs. Minstens zo belangrijk is dat de Koninklijke Bibliotheek de ontwikkeling erkent en deze onder de pijler werkplaats in haar nieuwe Visie Mediawijsheid 2016-2018 heeft opgenomen. Het eLAB in Bibliotheek Hoogezand maakt dat nu ook de provincie Groningen zich bij deze ontwikkeling aansluit.

**

De wereld verandert. Technologie maakt het vandaag de dag mogelijk dat iedereen kan ontwerpen en maken. De hiervoor benodigde kennis, apparatuur en materialen zijn echter niet overal beschikbaar. De wereldwijde opkomst van FabLabs en makerspaces duikt in deze leemte. Bibliotheken kunnen, omdat zij belangrijke waarden als delen, openheid en drempelloze toegang voor iedereen, delen met FabLabs, uitstekend in deze tendens participeren, zij het niet dat het ontsluiten van kennis in bibliotheken van oudsher hoofdzakelijk is gekoppeld aan boeken.

Begrippen als ontsluiting en toegang veranderen echter fundamenteel wanneer het sterk in opkomst zijnde technologieën betreffen zoals die in FabLabs en makerspaces worden aangeboden. Bij deze moderne technologie heeft kennisoverdracht in praktische zin namelijk de voorkeur: er wordt gemáákt. Of in de terminologie van Steven Levy in Hackers: Heroes of the Computer Revolution: er is sprake van een hands-on imperative (naast de andere kernwaarden van de hacker ethic: delen, openheid en samenwerken). De overeenkomsten met de uitgangspunten van het bibliotheekwerk liggen voor het oprapen, waarmee er een kans, of beter gezegd een ópdracht, voor bibliotheken ligt om hier iets mee te doen. Maar dat vraagt wel om een andere kijk op- en invulling van het begrip bibliotheek.

Een andere bibliotheek

We hebben het dus over een andere bibliotheek. Een bibliotheek waarbij het van belang is  om content en context van elkaar te onderscheiden. Bibliotheken hebben zich altijd gericht op aanbieden van boeken en andere media, oftwel content. Zij beginnen nu echter stukje bij beetje ook het belang in te zien van de omgeving waarbinnen kennis geconsumeerd en gedeeld wordt, oftwel context. Een bibliotheeklab is een context waarbinnen het maken, verbeelden, spelen en experimenteren wordt bevorderd. Dit leidt tot nieuwe producten en projecten, maar ook tot nieuwe vormen van samenwerking.

Vertaald naar de bibliotheek heb je het dan over een andere soort van dienstverlening. Waar het nu immers hoofdzakelijk draait om transactie (in- en uitlenen van boeken, vraag en antwoord) kan het straks draaien om transformatie of verandering:

De bibliotheek is een plek waar daadwerkelijk verandering optreedt in blikveld en gedachten, die kunnen leiden tot nieuwe verbindingen tussen mensen, materialen en ideeën.

De nieuwe bibliotheek (noem het zoals hier in Hoogezand een eLAB) kan mensen in staat stellen te leren omgaan met deze nieuwe ontwikkeling en laten inzien wat de mogelijkheden ervan zijn, uiteindelijk leidend tot concrete projecten en producten.

Kinderen tijdens de opening aan de slag in het eLAB.

 

Locatie

Zoals gezegd hebben bibliotheken en Fablabs een reeks van overeenkomsten, maar één die daarbij nog niet genoemd werd is de gedeelde focus op de gemeenschap. Beide zijn (van oudsher) plekken waar mensen samenkomen, waar mensen ideeën en gedachten uitwisselen en waar mensen van elkaar leren. Waar de twee van elkaar verschillen is de mate van spreiding. Bibliotheken vind je, zij het helaas in afnemende mate, bijna overal. Fablabs hebben echter een veel groter spreidingsgebied nodig om efficiënt te kunnen functioneren. “Per 100.000 inwoners een Fablab”, aldus Neil Gershenfeld, MIT-professor en geestelijk vader van het initiatief. Dat betekent dat Fablabs en makerspaces vooral in stedelijke omgevingen opkomen en veel minder in rurale gebieden. Bibliotheken moeten zichzelf daarom altijd de vraag stellen of ze in binnen hun (in)directe netwerk voldoende geïnteresseerden hebben om een FabLab/makerspace ín de bibliotheek te kunnen verantwoorden. Afgelopen jaar hebben de medewerkers van bibliotheek Hoogezand aangetoond dat dat hier wel goed zit.

Voor bibliotheken betekent het ook dat er er een nieuw publiek bereikt wordt, omdat zij wordt aangesproken door het nieuwe aanbod. Hierbij ligt het voor de hand te denken aan het onderwijs. Het biedt tevens kansen voor het aangaan van nieuwe samenwerkingsverbanden en connecties die via de traditionele bibliotheekdienstverlening niet zouden ontstaan. Het publiek dat afkomt op voorleessessies of leesclubs is nu eenmaal anders van samenstelling dan mensen met een ontwerpidee of een sterke interesse in nieuwe technologie.

Samenwerking

De grootste valkuil voor een succesvol bibliotheeklab is een gebrek aan deskundigheid.  Daarom is het, naast het actief betrekken van eigen medewerkers en competentieontwikkeling, noodzakelijk samenwerkingsverbanden aan te gaan. Het ligt voor de hand hierbij een rol toe te dichten aan lokale makers en enthousiastelingen. Daarnaast ligt samenwerking met het middelbaar en hoger onderwijs voor de hand. Studenten van deze opleidingen kunnen ingezet worden om lesprogramma’s uit te voeren of om stageopdrachten in te vervullen. En, last but not least, biedt het mogelijkheden contacten met het bedrijfsleven en zzp-ers aan te halen. Een bezoek aan de nieuwe bibliotheek als vorm van teambuilding kon zo wel wel een heel letterlijke betekenis krijgen. De wereld is veranderd en wij straks ook. Als we maar durven.

Van harte gefeliciteerd Bibliotheek Hoogezand met jullie eLAB. Ik ben ervan overtuigd dat het een groot succes gaat worden.

Read More

Posted by on jan 7, 2017

Mediawijsheid. En nu?

Mediawijsheid. En nu?

Op welke manier had de media (zowel de oude als de nieuwe) invloed op de uitkomsten van de Amerikaanse presidentsverkiezingen? Een groep onderzoekers van Data & Society wijdde hieraan een reeks van zes zeer lezenswaardige artikelen, met als specifieke invalshoek de vraag in hoeverre technologie de dynamiek van de Amerikaanse politiek beïnvloedt.

Auteur danah boyd, onder andere werkzaam bij Microsoft Research en het Harvard Berkman Center for Internet en Society, is verantwoordelijk voor drie van de zes artikelen. In Did Media Literacy Backfire? gaat zij in op propaganda, filterbubbels en fake news, maar twijfelt ze aan de wijze waarop nu gedacht wordt hieraan het hoofd te bieden (gebruikers hebben immers ook niet veel vertrouwen in Facebook als bedrijf, dus waarom zou je wel vertrouwen hebben als Facebook nieuwsberichten gaat legitimeren?)

In het artikel gaat zij dieper in op de voedingsbodem van het groeiende onvertrouwen in media en wetenschap, wat gelijk al aangeeft dat er geen eenvoudige oplossing voor het probleem te vinden is:

“Addressing so-called fake news is going to require a lot more than labeling. It’s going to require a cultural change about how we make sense of information, whom we trust, and how we understand our own role in grappling with information. Quick and easy solutions may make the controversy go away, but they won’t address the underlying problems.”

Desondanks (of juist daardoor) uitermate lezenswaardig, ook voor onze eigen omgeving. Verplichte kost daardoor voor mediacoaches, bibliothecarissen en andere informatieprofessionals, want ook hier signaleren we de problematiek die boyd beschrijft.

Afbeelding: torbakhopper Flickr via Compfight cc

Read More

Posted by on dec 14, 2016

Waar zijn de Nederlandse bibliotheken in het debat over privacy? [update]

Waar zijn de Nederlandse bibliotheken in het debat over privacy? [update]

Geletterdheid zijn betekent vandaag de dag ook dat je kan lezen en schrijven met digitale technologie. En voor bibliothecarissen bovenal dat je kritisch bent op actuele ontwikkelingen en je daarbinnen positioneert. Tenminste, die mening ben ik zelf toegedaan.

Het is niet de eerste keer dat actuele gebeurtenissen in Amerika me hiervan weer extra bewust maken. Sinds de uitverkiezing van Donald Trump benadrukt de American Library Association dat zij zich des te meer sterk maakt voor de bescherming van persoonsgegevens van bibliotheekgebruikers. In een artikel in The Guardian, Libraries promise to destroy user data to avoid threat of government surveillance, wordt ALA-voorzitter Julie Todero geciteerd:

Todaro said that the ALA’s core values remained unchanged: “free access, intellectual freedom, privacy and confidentiality”.

Treffend vond ik dat de kernwaarden in principe dezelfde zijn die digitale burgerrechtenorganisatie Electronic Frontier Foundation (EFF) meegeeft aan technologievoorlopers die vandaag spraken met Trump. In de online publicatie EFF to Tech Leaders: Stand With Users and Tell Trump We Need Strong Encryption, Internet Freedom, noemen zij vijf punten waarvoor de technologievoorlopers zich sterk zouden moeten maken:

  • Pleidooi voor sterke encryptie (zorgen dat het onmogelijk is achterdeurtjes in software te integreren)
  • Protesteren tegen het massaal toezicht op burgers
  • Waarborgen van vrijheid van meningsuiting
  • Bewaken van netneutraliteit
  • Bescherming van persoonsgegevens

De Nederlandse equivalent van EFF, Bits of Freedom, maakt zich gelukkig ook sterk voor bovenstaande punten, bijvoorbeeld middels de recentelijk gestarte campagne GeenSleep.net. Ook leggen zij glashelder uit op welke manieren gebruiksgegevens grootschalig worden verzameld en wat je als gebruiker zelf kan doen om je zo veilig mogelijk te bewegen binnen het digitale domein.

Maar de Nederlandse bibliotheken zijn en blijven in deze discussie onzichtbaar. Niet dat zij niets aan privacy doen overigens, maar die betrokkenheid heeft voornamelijk betrekking op de eigen systemen en is daarmee intern gericht. Naar buiten toe, in het publieke en politieke debat, is de bibliotheek geen deelnemer en zéker geen pro-actieve partij. En dat vind ik zorgelijk.

Maar waaraan het ligt dat de bibliotheek onzichtbaar is? Ik denk dat het begint bij het bewustzijn dat dit überhaupt een onderwerp is dat bibliotheken in Nederland aangaat. En dat de problematiek voor onze gebruikers inmiddels wel wat verder gaat dan het beveiligen van Facebookpagina’s (hoe belangrijk ook). In de onlangs vastgestelde Visie Mediawijsheid 2016-2018 van de Koninklijke Bibliotheek komt het begrip ‘privacy’ welgeteld twee keer voorbij, en dan exclusief bestemd voor scholieren. Beide keren wordt namelijk verwezen naar externe bronnen: rapporten van het KNAW en SLO over digitale geletterdheid in het voortgezet onderwijs.

Maar dus geen standpunt, in ieder geval niet publiek, van de Koninklijke Bibliotheek zélf. En daarmee ook geen stellingname over het bredere begrip van privacy dat geldt voor álle gebruikers van de bibliotheek, of beter nog, alle burgers in Nederland. De grote vraag is dus hoe de KB – en daarmee ook het Nederlandse bibliotheekstelsel – aankijkt tegen de thematiek waar de collega’s in Amerika zich, in mijn ogen volkomen terecht, zo sterk voor maken? Maar wat net zo goed speelt in Nederland, kijkend naar het debat over ‘het sleepnet’, cq. de uitbreiding van bevoegdheden van de AIVD.

Bits of Freedom was er vanavond via Twitter glashelder over: ook gebruiksgegevens van bibliotheken kunnen in dat sleepnet terechtkomen. Dat alleen al zou reden moeten zijn om stevig stelling te nemen. De KB kan daarbij alvast een voorbeeld nemen aan andere maatschappelijke organisaties als Amnesty International of Internet Society Nederland die reageerden op de internetconsultatie en zich zorgen maken over de huidige wetsvoorstellen.

Als zelfbenoemd pleitbezorgers van mediawijsheid en digitale geletterdheid vind ik dat adel verplicht, dus aan de KB en zeker ook de Vereniging van Openbare Bibliotheken het verzoek om zich te mengen in het debat. Of het iets verandert aan de mening van Kamerleden is ongewis, maar bibliotheken hebben dan wel hun stem laten horen. Of beseffen zich misschien dat dit een thema is dat hun aangaat. Dat vind ik misschien nog wel net zo belangrijk: het goede voorbeeld geven voor bibliothecarissen dat dit een thema is dat hén aangaat.

 

[update 16 december]

De Koninklijke Bibliotheek heeft via Twitter gereageerd en gaat het punt agenderen. Op de uitnodiging hierover mee te denken ga ik vanzelfsprekend in. Wie volgt?

Afbeelding: jamie_okeefe Flickr via Compfight cc

Read More

Posted by on jun 1, 2016

In Brussel bij opening van European Maker Week en de eerste European Maker Faire

In Brussel bij opening van European Maker Week en de eerste European Maker Faire

Het had wat voeten in aarde, maar uiteindelijk kwam alles op z’n pootjes terecht. Samen met collega’s Bertus Douwes en Aan Kootstra was ik de afgelopen twee dagen aanwezig in Brussel. Reden hiervoor was de European Maker Week, georganiseerd door de Europese Commissie, Maker Faire Rome en Startup Europe. Voor de Europese Commissie is het organiseren van het evenement tweeërlei:

1. To create awareness about the importance of the maker culture to foster an education of creativity and innovation in all schools across Europe.
2. To build bridges between local authorities and media and the main players of their own local makers ecosystems.

Op maandag 30 mei werd de Maker Week afgetrapt met een openingsconferentie. Een aantal hooggeplaatste politici en bekende makers (waaronder Maker Faire-oprichter en Make Magazine-eigenaar Dale Dougherty) vertelden daar waarom de makersbeweging zoveel potentie heeft. Het was opvallend om te zien dat de meeste politici heel gemakkelijk de rechtstreekse link leggen tussen makers en startupcultuur. Dat is op zich positief, maar af en toe had ik het gevoel dat deze benadering wel erg eenzijdig is.

Makerscultuur kan een economische potentie hebben, maar dat hóeft niet. De vaardigheden die je in het maakproces opdoet zijn algemeen en dragen naar verwachting bij aan breed en goed opgeleide mensen. Dat daartussen briljante entrepeneurs zitten is prachtig en moet gestimuleerd worden, maar mag wat mij betreft nooit leidend zijn. In dat opzicht vond ik het fijn dat Dougherty benadrukte dat creativiteit het belangrijkste aspect van maken is. En dat daarmee ook kunst en cultuur onlosmakelijk met maken verbonden is.

Dale Dougherty aan het woord tijdens de openingsconferentie.

Dale Dougherty aan het woord tijdens de openingsconferentie.

Ikzelf mocht tijdens de openingsconferentie zitting nemen in het afsluitende panel Building Maker communities across Europe. Mijn pleidooi om het Europese netwerk van openbare bibliotheken ook in ogenschouw te nemen voor het ondersteunen van makerscultuur kon rekenen op veel bijval. Onder andere Dougherty maakte me na afloop een compliment. Maar ook mijn opmerking dat het als relatief ongeorganiseerd geheel moeilijk is om aanspraak te maken op financiële ondersteuning werd gehoord. Dat ik daarbij kon putten uit onze eigen ervaring met Platform Maker Education was prettig. Voor het proces dat we daarmee gelopen hebben (en wat ik schetste tijdens het panel) kregen we als Platform complimenten.

Bertus Douwes vertelt een Bulgaarse Europarlementariër en een groep jonge succesvolle ondernemers over de Maker Boxes en maakcultuur in bibliotheken.

Bertus Douwes vertelt een Bulgaarse Europarlementariër en een groep jonge succesvolle ondernemers over de Maker Boxes en maakcultuur in bibliotheken.

De volgende dag vond in het Europees Parlement de Maker Faire plaats. Europarlementariërs en andere geïnteresseerden konden daar uiteenlopende maakprojecten en makers ontmoeten en deelnemen aan workshops. Als altijd leidde dit tot het aanhalen van bekende contacten, maar ook het ontmoeten van nieuwe potentiële partners. Vanuit bibliotheekperspectief was het fijn om te spreken met vertegenwoordigers van Public Libraries 2020 en met hen een aantal interessante mogelijkheden te bespreken. Op naar het vervolg dus!

Hieronder de opening van European Maker Week door verantwoordelijk Europarlementariër Pilar del Castillo.

Read More

Posted by on mei 17, 2016

Over Europeana, erfgoed en bibliotheeklabs

Over Europeana, erfgoed en bibliotheeklabs

Een week geleden schreef ik over mijn betrokkenheid bij Europeana’s Task Force Public Libraries en onze plannen voor bibliotheeklabs in een Europees netwerkverband. Onderstaande video over Europeana, erfgoed en bibliotheeklabs sluit hier mooi op aan.

Read More

Pin It on Pinterest